Skip to content

Menu

Wyobraź sobie człowieka, który umiera z zimna. Jego organizm traci ciepło, mózg przestaje prawidłowo funkcjonować, a serce pracuje coraz wolniej. I nagle dzieje się coś niewytłumaczalnego na pierwszy rzut oka. Człowiek zaczyna zdejmować ubrania. Jakby było mu gorąco.

A potem może wydarzyć się coś jeszcze dziwniejszego.

Zamiast szukać ratunku, próbuje wczołgać się w ciasną przestrzeń. Pod gałęzie, za meble, w miejsce przypominające kryjówkę.

Czy to ostatni instynkt przetrwania? Czy mózg, walcząc z zimnem, zaczyna oszukiwać własnego właściciela?

Te pytania nie pochodzą z horroru. Zrodziły się z rzeczywistych obserwacji medycyny sądowej.

Naukowcy opisali dwa niezwykłe zjawiska: paradoksalne rozbieranie się (paradoxical undressing) oraz terminalne zagrzebywanie się (terminal burrowing behaviour).

I choć brzmią nieprawdopodobnie, oba zostały odnotowane w badaniach śmiertelnych przypadków hipotermii.

Hipotermia występuje, gdy temperatura głęboka ludzkiego ciała spada poniżej 35°C.

Początkowo organizm broni się niezwykle skutecznie.

Naczynia krwionośne skóry zwężają się, aby ograniczyć utratę ciepła. Mięśnie zaczynają drżeć, produkując dodatkową energię. Organizm robi wszystko, żeby ochronić najważniejsze narządy.

Ale zimno ma jedną przewagę: jeśli utrata ciepła trwa zbyt długo, mechanizmy obronne przestają wystarczać.

Co dzieje się z mózgiem?

Wraz z postępującą hipotermią pogarsza się działanie układu nerwowego.

Człowiek staje się mniej sprawny. Jego ruchy mogą być niezdarne, mowa niewyraźna, a decyzje coraz bardziej nieracjonalne.

Może sprawiać wrażenie osoby pijanej, choć wcale nie spożywał alkoholu.

Pojawia się dezorientacja, apatia, senność, a w ciężkich przypadkach utrata przytomności.

Według wytycznych Wilderness Medical Society aktywność mózgu zaczyna wyraźnie spadać już przy temperaturze głębokiej około 33–34°C. Wraz z dalszym wychłodzeniem zagrożenie narasta.

I właśnie wtedy mogą pojawić się zachowania, które z zewnątrz wyglądają zupełnie niezrozumiale.

Paradoksalne rozbieranie się. Dlaczego człowiek zamarzający z zimna zdejmuje ubrania?

To jeden z najbardziej zdumiewających fenomenów opisanych w medycynie sądowej.

Osoba skrajnie wychłodzona może rozpiąć kurtkę, zdjąć buty, sweter, a niekiedy również pozostałe części odzieży.

Zamiast chronić się przed zimnem, pozbawia się ostatniej warstwy izolacji.

Dlaczego?

Czy organizm może pomylić zimno z gorącem?

Jedna z hipotez dotyczy działania naczyń krwionośnych.

Podczas ekspozycji na zimno naczynia skóry zwykle pozostają zwężone. Dzięki temu ograniczana jest utrata ciepła.

Badacze zaproponowali wyjaśnienie, zgodnie z którym w zaawansowanej hipotermii zaburzenia regulacji krążenia mogą powodować rozszerzenie naczyń i przejściowe, złudne uczucie ciepła.

Wychłodzony mózg może dodatkowo błędnie interpretować bodźce płynące z organizmu.

W takiej sytuacji człowiek może zdejmować ubrania, mimo że jego temperatura głęboka nadal niebezpiecznie spada.

Trzeba jednak podkreślić: jest to naukowa hipoteza, a nie ostatecznie potwierdzony mechanizm.

Autorzy późniejszych analiz zaznaczają, że rola rozszerzenia naczyń w paradoksalnym rozbieraniu się nie została jednoznacznie wykazana.

Samo zjawisko jest jednak dobrze udokumentowane.

Co odkryli naukowcy? Wyniki, które robią wrażenie

W 1995 roku niemieccy badacze M.A. Rothschild i V. Schneider opublikowali w czasopiśmie International Journal of Legal Medicine analizę 69 śmiertelnych przypadków hipotermii, badanych w latach 1978–1994.

Wynik: paradoksalne rozbieranie się odnotowano w 25% przypadków.

Co więcej, wiele ofiar znaleziono w nietypowych, ciasnych miejscach.

Ale to nie jedyna publikacja potwierdzająca takie zachowania.

W 2012 roku ukazało się kolejne badanie, dotyczące 207 przypadków śmiertelnej hipotermii w północnej Szwecji, z lat 1992–2008.

Tym razem oznaki paradoksalnego rozbierania się stwierdzono u 63 osób, czyli około 30% badanych.

Naukowcy odnotowali między innymi:

  • 39 osób, które zdjęły co najmniej jeden but;
  • 33 osoby z częściowo zdjętą odzieżą górnej części ciała;
  • 23 osoby z częściowo zdjętą odzieżą dolnej części ciała.

Kategorie te częściowo się pokrywały.

Co ciekawe, całkowite lub prawie całkowite rozebranie było rzadkie.

Ważne: podane odsetki dotyczą konkretnych grup śmiertelnych przypadków hipotermii. Nie oznaczają, że 25–30% wszystkich osób, które doświadczą hipotermii, zacznie się rozbierać.

Terminalne zagrzebywanie się. Dlaczego ofiary szukają kryjówek?

To druga, jeszcze bardziej tajemnicza część historii.

Badacze analizujący przypadki z 1995 roku zwrócili uwagę, że niemal wszystkie osoby, u których stwierdzono częściowe lub całkowite rozebranie się, znaleziono w pozycjach sugerujących próbę ukrycia.

Niektóre ciała znajdowały się pod łóżkiem, za szafą lub w innych trudno dostępnych przestrzeniach.

Naukowcy nazwali to zjawisko terminal burrowing behaviour.

Po polsku możemy określać je jako terminalne zagrzebywanie się albo końcowe zachowanie polegające na szukaniu kryjówki.

Czy to ostatni odruch obronny człowieka?

Autorzy pracy zaproponowali hipotezę, że w końcowym stadium głębokiej hipotermii mogą pojawiać się bardziej pierwotne zachowania ochronne, przypominające szukanie nory lub schronienia przez zwierzęta.

Nie jest jednak udowodnione, że za zjawisko odpowiada konkretny automatyczny mechanizm pnia mózgu.

Warto również sprostować popularne wyobrażenie.

Opisane przypadki dotyczyły przede wszystkim prób znalezienia ciasnych, osłoniętych przestrzeni.

Czy to świadomy wybór? Czy odruch? A może wynik ciężkiego zaburzenia pracy mózgu?

Na te pytania nauka nie ma jeszcze pełnej odpowiedzi.

Możemy natomiast z dużą pewnością powiedzieć jedno: takie zachowania opisywano w rzeczywistych przypadkach śmiertelnej hipotermii.

Dlaczego ma to znaczenie dla medycyny sądowej?

Wyobraź sobie miejsce, w którym znaleziono ciało człowieka.

W pobliżu leży kurtka. Nieco dalej buty. Sam zmarły znajduje się w ciasnej przestrzeni, do której trudno byłoby się przypadkowo dostać.

Taki obraz może budzić wiele pytań.

Czy doszło do przemocy? Czy odzież ktoś usunął? Dlaczego poszkodowany znalazł się w tak nietypowym miejscu?

Właśnie dlatego wiedza o paradoksalnym rozbieraniu się i terminalnym zagrzebywaniu ma znaczenie dla specjalistów medycyny sądowej.

Opisane zachowania mogą być jednym z elementów pomagających odtworzyć przebieg zdarzenia.

Oczywiście nie są samodzielnym dowodem, że przyczyną śmierci była hipotermia. Wymagają zestawienia z pozostałymi wynikami oględzin, sekcji zwłok i okolicznościami zdarzenia.

Morsowanie a hipotermia. Czy mamy powody do obaw?

Morsowanie i ciężka hipotermia to dwa różne zagadnienia, choć oba dotyczą oddziaływania zimna na organizm.

Krótkie, zaplanowane zanurzenie w zimnej wodzie nie oznacza automatycznie hipotermii.

Nie znaczy to jednak, że można lekceważyć zagrożenia.

Najpierw szok zimna, później możliwość wychłodzenia

Po wejściu do bardzo zimnej wody organizm może reagować gwałtownym wdechem, przyspieszonym oddechem i nagłym pobudzeniem układu krążenia.

To tak zwana reakcja szoku zimna, która może wystąpić, zanim rozwinie się hipotermia.

Przy przedłużającym się kontakcie z zimną wodą może pojawić się osłabienie mięśni, utrata sprawności ruchowej i dalsze wychładzanie organizmu.

Dlatego tak ważne są bezpieczne warunki morsowania, stopniowe poznawanie własnej reakcji na zimno, obecność innych osób i możliwość natychmiastowego wyjścia z wody.

Objawy, których nie wolno ignorować

Szczególną uwagę należy zwrócić na dezorientację, niewyraźną mowę, niepewny chód, narastającą senność i nietypowe zachowanie.

Osoba wychłodzona nie zawsze potrafi prawidłowo ocenić swój stan.

Jeżeli morsujący przestaje logicznie odpowiadać, ma trudności z poruszaniem się lub wygląda na wyraźnie zdezorientowanego, należy potraktować sytuację jako potencjalne zagrożenie zdrowia.

Nie czekamy, aż sam powie, że potrzebuje pomocy.

Jak pomóc osobie z podejrzeniem hipotermii?

Przy podejrzeniu umiarkowanej lub ciężkiej hipotermii trzeba niezwłocznie zadzwonić pod numer 112.

Do czasu przybycia ratowników należy:

  1. Zabezpieczyć poszkodowanego przed dalszą utratą ciepła i osłonić go przed wiatrem.
  2. Odizolować go od zimnego podłoża oraz okryć suchymi warstwami.
  3. Obchodzić się z nim delikatnie, ograniczając niepotrzebne ruchy. Przy poważniejszej hipotermii utrzymywać go w pozycji leżącej.
  4. Mokre ubrania usuwać ostrożnie, najlepiej po zapewnieniu schronienia przed zimnem.
  5. Nie rozcierać intensywnie kończyn ani nie umieszczać poszkodowanego w gorącej kąpieli.
  6. Nie podawać alkoholu. Napój lub posiłek można rozważyć tylko u osoby w pełni przytomnej, z łagodnym wychłodzeniem, która może bezpiecznie połykać.
  7. Kontrolować przytomność i oddech oraz wykonywać polecenia dyspozytora. Jeśli osoba jest nieprzytomna i nie oddycha prawidłowo, należy rozpocząć resuscytację zgodnie z instrukcjami.

Wytyczne medyczne podkreślają, że osoby z zaawansowaną hipotermią wymagają szczególnie ostrożnego postępowania, ponieważ ich układ krążenia może być bardzo niestabilny.

Największy paradoks zimna

Organizm człowieka jest niezwykłym mechanizmem.

Potrafi bronić się przed chłodem, ograniczać utratę ciepła, uruchamiać dreszcze i chronić najważniejsze narządy.

Ale nawet ten system może zawieść.

Gdy mózg zaczyna przegrywać walkę z wychłodzeniem, zachowanie człowieka może stać się zupełnie nieracjonalne.

Może zdejmować ubranie, choć najbardziej potrzebuje ochrony przed zimnem.

Może szukać kryjówki, choć najbardziej potrzebuje pomocy.

Może nie dostrzegać zagrożenia, mimo że jego organizm znajduje się w stanie krytycznym.

I być może właśnie to jest najbardziej niepokojące w hipotermii.

Nie tylko odbiera ciału ciepło. Potrafi również odebrać człowiekowi zdolność rozpoznania własnego niebezpieczeństwa.

❄️ MORS POLSKI – Kochamy zimno, ale przede wszystkim uczymy się je rozumieć. 🦭


A Ty wiedziałeś o takim zjawisku?

Czy słyszałeś wcześniej o paradoksalnym rozbieraniu się albo terminalnym zagrzebywaniu?

Co najbardziej Cię zaskoczyło?

Podziel się swoją opinią w komentarzu i udostępnij ten artykuł komuś, kto kocha zimno tak jak my. ❄️


Źródła naukowe

  1. Rothschild M.A., Schneider V. (1995). Terminal burrowing behaviour – a phenomenon of lethal hypothermia. International Journal of Legal Medicine. PubMed – badanie 69 przypadków.
  2. Brändström H. i wsp. (2012). Fatal hypothermia: an analysis from a sub-arctic region. International Journal of Circumpolar Health. Pełna publikacja naukowa.
  3. Dow J. i wsp. (2019). Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Out-of-Hospital Evaluation and Treatment of Accidental Hypothermia. Wytyczne medyczne.
  4. Paal P. i wsp. (2022). Accidental Hypothermia: 2021 Update. International Journal of Environmental Research and Public Health. Pełna publikacja.
  5. Resuscitation Council UK (2025). Special Circumstances Guidelines – Accidental Hypothermia. Wytyczne resuscytacji.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje profesjonalnej pomocy medycznej.